{"id":110,"date":"2010-11-04T11:22:29","date_gmt":"2010-11-04T11:22:29","guid":{"rendered":"http:\/\/findsurebet.com\/annagreziak\/?page_id=110"},"modified":"2010-11-04T13:00:42","modified_gmt":"2010-11-04T13:00:42","slug":"eutanazja","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/?page_id=110","title":{"rendered":"Nieporozumienia wok\u00f3\u0142 poj\u0119cia eutanazji"},"content":{"rendered":"

Anna Gr\u0119ziak, Prezes ZG Katolickiego Stowarzyszenia Lekarzy Polskich<\/h2>\n
Post\u0119p w medycynie, a szczeg\u00f3lnie rozw\u00f3j technik resuscytacyjnych stawia przed lekarzami dwa podstawowe pytania: kiedy nast\u0119puje \u015bmier\u0107 cz\u0142owieka i czy istnieje obowi\u0105zek stosowania wszystkich znanych medycynie \u015brodk\u00f3w, by \u017cycie cz\u0142owieka podtrzymywa\u0107 i przed\u0142u\u017ca\u0107.<\/div>\n
Problem ten nabiera szczeg\u00f3lnego znaczenia w obliczu tocz\u0105cej si\u0119 dyskusji o dopuszczalno\u015bci eutanazji.<\/div>\n
Przyzwolenie na eutanazj\u0119 ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w ludzkich postawach wobec cierpienia i \u015bmierci.<\/div>\n
„Kiedy pacjent jest ci\u0119\u017cko chory, cz\u0119sto traktuje si\u0119 go jak kogo\u015b, kto nie ma prawa do w\u0142asnego zdania. Inna osoba podejmuje decyzj\u0119 czy, kiedy i w jakim szpitalu b\u0119dzie on umieszczony. Kiedy ju\u017c si\u0119 w nim znajdzie, otocz\u0105 go zaaferowane piel\u0119gniarki, salowe, sta\u017cy\u015bci i asystenci; jeden laborant pobierze mu krew, inny zrobi elektrokardiogram. Powoli lecz nieub\u0142aganie zacznie by\u0107 traktowany jako przedmiot. Nie jest ju\u017c d\u0142u\u017cej osob\u0105. Decyzje cz\u0119sto podejmowane s\u0105 bez zapytania go o zgod\u0119. Je\u015bli si\u0119 buntuje, dostanie \u015brodek uspokajaj\u0105cy, a po wielu godzinach oczekiwania i dyskusji zostanie przewieziony na sal\u0119 operacyjn\u0105 albo intensywnej terapii, gdzie b\u0119dzie przedmiotem licznych i kosztownych zabieg\u00f3w. Mo\u017ce b\u0142aga\u0107 o wypoczynek, spok\u00f3j i godno\u015b\u0107, w zamian za to dostanie kropl\u00f3wki, transfuzje, pod\u0142\u0105cz\u0105 go do jakiego\u015b aparatu. Chcia\u0142by, \u017ceby cho\u0107 jedna osoba zatrzyma\u0142a si\u0119 na jedn\u0105 minut\u0119, tak by m\u00f3g\u0142 jej zada\u0107 jedno pytanie \u2013 ale zamiast tego kr\u0119ci\u0107 si\u0119 b\u0119dzie wok\u00f3\u0142 niego kilkana\u015bcie os\u00f3b, bardzo zaj\u0119tych rytmem jego serca, t\u0119tnem albo czynno\u015bci\u0105 p\u0142uc, wydzielaniem gruczo\u0142\u00f3w i wydalaniem moczu i ka\u0142u, lecz nikt nie b\u0119dzie traktowa\u0107 go jako istoty ludzkiej. Chcia\u0142by si\u0119 st\u0105d wyrwa\u0107, lecz by\u0142oby to bezskuteczne, gdy\u017c wszystko si\u0119 robi po to, by ratowa\u0107 mu \u017cycie, a je\u015bli si\u0119 to uda, dopiero wtedy spojrz\u0105 na niego jak na cz\u0142owieka. Ci, kt\u00f3rzy najpierw zaj\u0119liby si\u0119 nim jako istot\u0105 ludzk\u0105, mogliby straci\u0107 bezcenny czas i nie uratowa\u0107 mu \u017cycia! Przynajmniej takie jest rozumowe usprawiedliwienie tego rodzaju poczyna\u0144 \u2013 ale czy tak jest rzeczywi\u015bcie? Czy naprawd\u0119 uzasadnieniem tego coraz bardziej mechanicznego, zdepersonalizowanego podej\u015bcia mo\u017ce by\u0107 nasza w\u0142asna postawa obronna? Czy w ten spos\u00f3b powinni\u015bmy podchodzi\u0107 do pacjenta \u015bmiertelnie albo ci\u0119\u017cko chorego i rozwi\u0105zywa\u0107 obawy, jakie w nas on budzi? Czy nasze skoncentrowanie si\u0119 na skomplikowanej aparaturze, na ci\u015bnieniu krwi nie jest rozpaczliw\u0105 pr\u00f3b\u0105, \u017ceby zaprzeczy\u0107 nadchodz\u0105cej \u015bmierci, kt\u00f3ra tak nas przera\u017ca i przyprawia o tak\u0105 niepewno\u015b\u0107, \u017ce ca\u0142\u0105 nasz\u0105 wiedz\u0119 przelewamy na maszyny, gdy\u017c mniej si\u0119 ich obawiamy, ni\u017c cierpi\u0105cej twarzy innej istoty ludzkiej, kt\u00f3ra raz jeszcze przypomina nam o naszej bezsilno\u015bci, o naszych ograniczeniach i b\u0142\u0119dach i co najwa\u017cniejsze \u2013 o naszej w\u0142asnej \u015bmiertelno\u015bci?”<\/em>1<\/span><\/div>\n
Ta hipotetyczna sytuacja odzwierciedla istot\u0119 do\u015b\u0107 cz\u0119sto spotykanej postawy wobec ci\u0119\u017cko chorego, umieraj\u0105cego cz\u0142owieka. Taka postawa mo\u017ce prowadzi\u0107 do akceptacji eutanazji.<\/div>\n

Czym wi\u0119c jest eutanazja?<\/p>\n

„Eutanazja [gr. „dobra \u015bmier\u0107”], powodowane wsp\u00f3\u0142czuciem zabicie cz\u0142owieka, kt\u00f3ry cierpi i jest nieuleczalnie chory; Holandia jako pierwsze pa\u0144stwo zalegalizowa\u0142a eutanazj\u0119 – od 1994 mo\u017ce jej dokona\u0107 lekarz przy zachowaniu \u015bci\u015ble okre\u015blonych ustaw\u0105 warunk\u00f3w”<\/em>.2<\/span><\/div>\n
„Eutanazja, zab\u00f3jstwo cz\u0142owieka na jego \u017c\u0105danie i pod wp\u0142ywem wsp\u00f3\u0142czucia dla niego; w okresie drugiej wojny \u015bwiatowej, pod pretekstem eutanazji hitlerowcy mordowali ludzi psychicznie chorych, dzieci upo\u015bledzone umys\u0142owo i z wadami rozwojowymi, nieuleczalnie chorych, starc\u00f3w, homoseksualist\u00f3w i robotnik\u00f3w cudzoziemskich; \u0142\u0105czna liczba ofiar eutanazji \u2013 100-250 tys. (w tym ok. 5 tys. dzieci i ok. 12 tys. Polak\u00f3w)”<\/em>.3<\/span><\/div>\n
Istot\u0119 nieporozumie\u0144, jakie powsta\u0142y wok\u00f3\u0142 poj\u0119cia eutanazji obrazuje artyku\u0142 Barbary Pietkiewicz, opublikowany w tygodniku Polityka nr 46 z dnia 11 listopada 2000 r.<\/div>\n
Zdaniem autorki „Eutanazja w polskich szpitalach istnieje i polega na odst\u0105pieniu od uprawianej terapii, gdy wiadomo, \u017ce pacjent nied\u0142ugo i tak umrze. Cho\u0107 strach przed pos\u0105dzeniem o eutanazj\u0119 powstrzymuje wielu lekarzy przed podejmowaniem racjonalnych decyzji.<\/em><\/div>\n
[…] Tymczasem Ko\u015bci\u00f3\u0142 zezwala na post\u0119powanie inne. W encyklice „Humanae vitae” okre\u015bla si\u0119 jako dopuszczaln\u0105 rezygnacj\u0119 z uporczywej terapii, kt\u00f3ra nie jest ju\u017c wsp\u00f3\u0142mierna do rezultat\u00f3w i zbyt uci\u0105\u017cliwa dla chorego i rodziny. Dopuszcza si\u0119 wi\u0119c de facto eutanazj\u0119 biern\u0105”<\/em> 4<\/span><\/div>\n
Si\u0119gnijmy zatem do nauczania Ko\u015bcio\u0142a, aby skonfrontowa\u0107 to twierdzenie z prawd\u0105 g\u0142oszon\u0105 na temat eutanazji przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 Katolicki.<\/div>\n
„Przez eutanazj\u0119 w \u015bcis\u0142ym i w\u0142a\u015bciwym sensie nale\u017cy rozumie\u0107 czyn lub zaniedbanie, kt\u00f3re ze swej natury lub w intencji dzia\u0142aj\u0105cego powoduje \u015bmier\u0107 w celu usuni\u0119cia wszelkiego cierpienia. Eutanazj\u0119 nale\u017cy zatem rozpatrywa\u0107 w kontek\u015bcie intencji oraz zastosowanych metod.<\/em><\/div>\n
Od eutanazji nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 decyzj\u0119 o rezygnacji z tak zwanej uporczywej terapii, to znaczy z pewnych zabieg\u00f3w medycznych, kt\u00f3re przesta\u0142y by\u0107 adekwatne do realnej sytuacji chorego, poniewa\u017c nie s\u0105 ju\u017c wsp\u00f3\u0142mierne do rezultat\u00f3w, jakich mo\u017cna by oczekiwa\u0107, lub te\u017c s\u0105 zbyt uci\u0105\u017cliwe dla samego chorego i dla jego rodziny. W takich sytuacjach, gdy \u015bmier\u0107 jest bliska i nieuchronna, mo\u017cna w zgodzie z sumieniem zrezygnowa\u0107 z zabieg\u00f3w, kt\u00f3re spowodowa\u0142yby jedynie nietrwa\u0142e i bolesne przed\u0142u\u017cenie \u017cycia, nie nale\u017cy jednak przerywa\u0107 normalnych terapii, jakich wymaga chory w takich przypadkach. Istnieje oczywi\u015bcie powinno\u015b\u0107 moralna leczenia si\u0119 i poddania si\u0119 leczeniu, ale tak\u0105 powinno\u015b\u0107 trzeba okre\u015bla\u0107 w konkretnych sytuacjach: nale\u017cy mianowicie oceni\u0107, czy stosowane \u015brodki lecznicze s\u0105 obiektywnie proporcjonalne do przewidywanej poprawy zdrowia. Rezygnacja ze \u015brodk\u00f3w nadzwyczajnych i przesadnych nie jest r\u00f3wnoznaczna z samob\u00f3jstwem lub eutanazj\u0105; wyra\u017ca raczej akceptacj\u0119 ludzkiej kondycji w obliczu \u015bmierci”.<\/em>5<\/span><\/div>\n
Uzyskanie odpowiedzi na pytanie co jest eutanazj\u0105, a co ni\u0105 nie jest oraz wyja\u015bnienie nieporozumie\u0144 dotycz\u0105cych obowi\u0105zku stosowania okre\u015blonych zabieg\u00f3w medycznych wobec pacjent\u00f3w nieuleczalnie chorych jest szczeg\u00f3lnie wa\u017cne dla lekarzy i innych os\u00f3b sprawuj\u0105cych opiek\u0119 nad chorymi.<\/div>\n
Codziennie bowiem staj\u0105 oni wobec pyta\u0144:<\/div>\n
    \n
  • w kt\u00f3rym momencie interwencja lekarska jest dzia\u0142aniem przed\u0142u\u017caj\u0105cym \u017cycie, a kiedy jest tylko przed\u0142u\u017caniem agonii,<\/li>\n
  • czy podanie lek\u00f3w u\u015bmierzaj\u0105cych b\u00f3l, kt\u00f3re zmniejszaj\u0105c cierpienie powoduj\u0105 jednocze\u015bnie, jako skutek uboczny skr\u00f3cenie \u017cycia jest moralnie dopuszczalne,<\/li>\n
  • czy dzia\u0142anie lekarza, kt\u00f3ry przerywa proces leczenia w pewnej ko\u0144cowej fazie choroby jest r\u00f3wnoznaczne z eutanazj\u0105?<\/li>\n<\/ul>\n
    Jednak uzyskanie odpowiedzi na te pytania nie jest \u0142atwe. Wie o tym ka\u017cdy, kto cho\u0107by jeden raz w \u017cyciu musia\u0142 si\u0119 z takim problemem zmierzy\u0107.<\/div>\n
    We wspomnianym artykule pani Barbary Pietkiewicz mo\u017cemy przeczyta\u0107 mi\u0119dzy innymi: „Do Radia Zet, kt\u00f3re nadawa\u0142o audycj\u0119 o eutanazji, zatelefonowa\u0142a kobieta. Jej matka umiera\u0142a na zatorowo\u015b\u0107 p\u0142uc. Le\u017ca\u0142a pod respiratorem, mia\u0142a zapalenie gard\u0142a, dusi\u0142a si\u0119. Dosz\u0142a do tego wysoka gor\u0105czka, kt\u00f3rej \u017cadne \u015brodki nie mog\u0142y usun\u0105\u0107. C\u00f3rka siedzia\u0142a przy matce, przyk\u0142ada\u0142a kompresy z zamro\u017conej wody. Modli\u0142a si\u0119, \u017ceby ju\u017c umar\u0142a, skoro to nieuniknione. Lekarze do ko\u0144ca ratowali j\u0105 zastrzykami, pompami; matka prosi\u0142a, \u017ceby da\u0107 jej spokojnie odej\u015b\u0107. […]<\/em><\/div>\n
    Postawa taka \u2013 m\u00f3wi dr Bogdan Kami\u0144ski, anestezjolog \u2013 dominuje w oddzia\u0142ach intensywnej terapii. Chory bywa poddawany trzy raz z rz\u0119du reanimacji w kilkugodzinnych odst\u0119pach. Anestezjolog wyra\u017ca w\u0105tpliwo\u015b\u0107 co do celowo\u015bci tych zabieg\u00f3w. Na to chirurg o\u015bwiadcza, \u017ce nie jest zwolennikiem eutanazji i demonstruje dum\u0119 z powodu swej pryncypialno\u015bci. Pacjent umiera, co by\u0142o nieuchronne po kolejnym masa\u017cu serca, wielokrotnych defibrylacjach i ca\u0142ym zasobie ma\u0142o humanitarnych metod o\u017cywiania.[…] Strach przed pos\u0105dzeniem o eutanazj\u0119 powstrzymuje wielu lekarzy przed podejmowaniem racjonalnej decyzji. Dniami, tygodniami oczekuje si\u0119, aby natura rozwi\u0105za\u0142a problem za nich. […] A przecie\u017c jest to post\u0119powanie b\u0142\u0119dne, szkodliwe, rujnuj\u0105ce wewn\u0119trzny spok\u00f3j lekarza, daj\u0105ce z\u0142udne nadzieje rodzinie pacjenta, a przede wszystkim przysparzaj\u0105ce mu cierpie\u0144”<\/em>.6<\/span><\/div>\n
    Problem moralnej oceny zabieg\u00f3w lekarskich podejmowanych w przypadkach os\u00f3b nieuleczalnie chorych podj\u0119to podczas Mi\u0119dzynarodowego Zgromadzenia lekarzy i chirurg\u00f3w, odbytego w Rzymie 24 lutego 1957 roku. W przem\u00f3wieniu skierowanym przez Papie\u017ca Piusa XII do uczestnik\u00f3w obrad znalaz\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy innymi takie stwierdzenie: „\u017badna osoba nie jest zobowi\u0105zana do stosowania \u015brodk\u00f3w nadzwyczajnych ratowania \u017cycia. Rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy \u015brodkami zwyczajnymi i nadzwyczajnymi zale\u017cy od osoby, miejsca, epoki i kultury. Inne stanowisko nak\u0142ada\u0142oby ci\u0119\u017car odpowiedzialno\u015bci zbyt wielki do zniesienia dla wi\u0119kszo\u015bci ludzi”<\/em>.7<\/span><\/div>\n
    My\u015bl ta zosta\u0142a nast\u0119pnie rozwini\u0119ta w wypowiedzi Papie\u017ca Paw\u0142a VI: „Jednocze\u015bnie trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce ta sama \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 \u017cycia, kt\u00f3ra zabrania lekarzowi zabija\u0107, dyktuje mu zarazem obowi\u0105zek zastosowania wszelkich dost\u0119pnych jego umiej\u0119tno\u015bciom \u015brodk\u00f3w do walki przeciw \u015bmierci. Lecz to nie obowi\u0105zuje lekarza do tego stopnia, by stosowa\u0142 do przed\u0142u\u017cania \u017cycia wszelkie techniczne zdobycze, jakie dzi\u015b oferuje niestrudzenie tw\u00f3rcza wiedza. W wielu bowiem wypadkach, czy\u017c narzucanie reanimacji wegetatywnej nie by\u0142oby bezu\u017cytecznym torturowaniem w ostatniej fazie nieuleczalnej choroby? Zadaniem lekarza jest wi\u0119c raczej zmierza\u0107 do uspokojenia cierpie\u0144, ni\u017c do ostatecznych granic, bez wzgl\u0119du na \u015brodki i mo\u017cliwo\u015bci, usi\u0142owa\u0107 przed\u0142u\u017cy\u0107 \u017cycie, kt\u00f3re ju\u017c w pe\u0142ni nie jest ludzkie i zmierza ku swemu naturalnemu rozwi\u0105zaniu”<\/em>.8<\/span><\/div>\n
    Potwierdzenie i rozwini\u0119cie wcze\u015bniejszego nauczania Papie\u017cy Piusa XII i Paw\u0142a VI znajdujemy w Deklaracji Kongregacji Nauki Wiary o Eutanazji: „W naszych czasach jest wa\u017cne, by w chwili \u015bmierci zachowa\u0107 godno\u015b\u0107 osoby ludzkiej i znaczenie \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego, unikaj\u0105c pewnej tak zwanej „technicyzacji”, kt\u00f3ra niesie z sob\u0105 niebezpiecze\u0144stwo nadu\u017cy\u0107. M\u00f3wi si\u0119 wi\u0119c dzisiaj o „prawie do \u015bmierci”, przy czym nie rozumie si\u0119 tego jako uprawnienia do zadania sobie \u015bmierci przez dzia\u0142anie w\u0142asne lub drugiego cz\u0142owieka, zgodnie ze swoim \u017cyczeniem, lecz jako prawo do umierania w spokoju, z zachowaniem godno\u015bci ludzkiej i chrze\u015bcija\u0144skiej.<\/em><\/div>\n
    […] Ka\u017cdy ma obowi\u0105zek troszczy\u0107 si\u0119 o swoje zdrowie i podejmowa\u0107 leczenie. Ci, kt\u00f3rzy troszcz\u0105 si\u0119 o chorych, powinni z wielk\u0105 pilno\u015bci\u0105 wype\u0142nia\u0107 swoje czynno\u015bci i stosowa\u0107 \u015brodki, kt\u00f3re uznaj\u0105 za konieczne lub po\u017cyteczne.<\/em><\/div>\n
    Czy jednak we wszystkich okoliczno\u015bciach nale\u017cy stosowa\u0107 wszystkie mo\u017cliwe \u015brodki?<\/em><\/div>\n
    \n

    [….]w\u0142a\u015bciwa ocena \u015brodk\u00f3w mo\u017ce by\u0107 dokonana wtedy, gdy rodzaj zastosowanej terapii, stopie\u0144 jej trudno\u015bci i zwi\u0105zanych z ni\u0105 niebezpiecze\u0144stw, konieczne dawki oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 zastosowania, zestawimy ze spodziewanymi rezultatami, uwzgl\u0119dniaj\u0105c w spos\u00f3b w\u0142a\u015bciwy stan chorego, jak r\u00f3wnie\u017c jego si\u0142y psychofizyczne.Dla \u0142atwiejszego zastosowania w praktyce tych zasad og\u00f3lnych, mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 pomocne nast\u0119puj\u0105ce wyja\u015bnienia:<\/em><\/p>\n

      \n
    • Gdy nie ma do dyspozycji innych \u015brodk\u00f3w, wolno \u2013 za zgod\u0105 chorego \u2013zastosowa\u0107 \u015brodki dostarczane przez najnowsze odkrycia medyczne, chocia\u017c nie zosta\u0142yby jeszcze sprawdzone w prowadzonych do\u015bwiadczeniach i wi\u0105za\u0142yby si\u0119 z pewnym niebezpiecze\u0144stwem. Chory, przyjmuj\u0105cy takie nowe lekarstwa, mo\u017ce da\u0107 przyk\u0142ad wielkoduszno\u015bci z korzy\u015bci\u0105 dla ludzko\u015bci.<\/em><\/li>\n
    • Podobnie wolno przerwa\u0107 u\u017cycie takich \u015brodk\u00f3w, ilekro\u0107 nie osi\u0105ga si\u0119 spodziewanych skutk\u00f3w. W podejmowaniu jednak takiej decyzji, nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 s\u0142uszne pragnienie chorego i jego domownik\u00f3w oraz opinie prawdziwie bieg\u0142ych lekarzy. Ci ostatni rzeczywi\u015bcie b\u0119d\u0105 mogli przede wszystkim dokona\u0107 s\u0142usznej oceny, kiedy koszt \u015brodk\u00f3w i zatrudnionych do tego ludzi nie jest proporcjonalny do przewidywanych skutk\u00f3w oraz gdy stosowane \u015brodki lecznicze zadaj\u0105 choremu b\u00f3le lub powoduj\u0105 uci\u0105\u017cliwo\u015bci wi\u0119ksze od przewidywanych korzy\u015bci.<\/em><\/li>\n
    • Zawsze wolno uzna\u0107 za wystarczaj\u0105ce \u015brodki powszechnie stosowane. Dlatego nie mo\u017cna nikomu nakazywa\u0107 zastosowania takiego sposobu leczenia, kt\u00f3ry – chocia\u017c jest ju\u017c stosowany – nie wyklucza jednak niebezpiecze\u0144stwa albo jest zbyt uci\u0105\u017cliwy. Odrzucenie takiego \u015brodka nie nale\u017cy por\u00f3wnywa\u0107 z samob\u00f3jstwem; nale\u017cy raczej uzna\u0107 to za zwyk\u0142\u0105 akceptacj\u0119 sytuacji ludzkiej, za ch\u0119\u0107 unikni\u0119cia trudnych zabieg\u00f3w lekarskich, kt\u00f3rych korzy\u015b\u0107 nie odpowiada pok\u0142adanej w nich nadziei, albo niedopuszczenia do wielkich obci\u0105\u017ce\u0144 rodziny lub spo\u0142eczno\u015bci.<\/em><\/li>\n
    • Gdy zagra\u017ca \u015bmier\u0107, kt\u00f3rej w \u017caden spos\u00f3b nie da si\u0119 unikn\u0105\u0107 przez zastosowanie dost\u0119pnych \u015brodk\u00f3w, wolno w sumieniu podj\u0105\u0107 zamiar nie korzystania z leczenia, kt\u00f3re mo\u017ce przynie\u015b\u0107 tylko niepewne i bolesne przed\u0142u\u017cenie \u017cycia, nie przerywaj\u0105c jednak zwyczajnej opieki, jaka w podobnych wypadkach nale\u017cy si\u0119 choremu. Nie stanowi to powodu, dla kt\u00f3rego lekarz m\u00f3g\u0142by odczuwa\u0107 niepok\u00f3j, jakoby odm\u00f3wi\u0142 pomocy komu\u015b znajduj\u0105cemu si\u0119 w niebezpiecze\u0144stwie”<\/em>.9<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n
      Przytoczone oceny, sformu\u0142owane na gruncie etyki chrze\u015bcija\u0144skiej znajduj\u0105 coraz szersz\u0105 akceptacj\u0119 \u015brodowisk lekarskich.<\/div>\n
      I tak w dyrektywach przyj\u0119tych w 1973 r. przez Stowarzyszenie Lekarzy USA stanowi si\u0119 m.in., \u017ce: „Nale\u017cy do pacjenta lub jego rodziny zadecydowa\u0107 o wstrzymaniu terapii nadzwyczajnej maj\u0105cej na celu przed\u0142u\u017cenie \u017cycia fizycznego w wypadku, gdy nie ma najmniejszej w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce \u015bmier\u0107 jest bliska i nieunikniona”.<\/div>\n
      Zgodnie za\u015b z zasadami opracowanymi przez Stowarzyszenie Lekarzy Kanadyjskich (1975) „Lekarz kieruj\u0105cy si\u0119 zasadami etyki pozwoli umrze\u0107 swojemu pacjentowi w godno\u015bci, kiedy \u015bmier\u0107 fizyczna staje si\u0119 nieunikniona. Lekarz kieruj\u0105cy si\u0119 zasadami etyki mo\u017ce utrzymywa\u0107 \u017cycie w wypadku \u015bmierci klinicznej m\u00f3zgu, ale nie jest zobowi\u0105zany do wyd\u0142u\u017cania \u017cycia przez zastosowanie \u015brodk\u00f3w nadzwyczajnych lub heroicznych”.<\/div>\n
      W podobny spos\u00f3b wypowiedzia\u0142a si\u0119 Szwajcarska Akademia Nauk Medycznych (1977). „W wypadku os\u00f3b umieraj\u0105cych lub chorych w niebezpiecze\u0144stwie \u015bmierci, gdy choroba ewoluuje nieodwracalnie w kierunku fatalnego ko\u0144ca, a osoby te nie mog\u0142yby p\u00f3\u017aniej prowadzi\u0107 \u015bwiadomego \u017cycia, lekarz powinien zmniejszy\u0107 cierpienie, nie jest natomiast zobowi\u0105zany do zastosowania wszystkich mo\u017cliwo\u015bci terapeutycznych, kt\u00f3re mog\u0142yby przed\u0142u\u017cy\u0107 \u017cycie”.<\/div>\n
      W \u015bwietle cytowanych wypowiedzi zasadniczym problemem pozostaje jednak nadal odr\u00f3\u017cnienie \u015brodk\u00f3w zwyczajnych i nadzwyczajnych.<\/div>\n
      Wiemy dobrze, \u017ce cz\u0119sto respirator stosowany np. u chorego po skutecznej reanimacji, czy z powodu niewydolno\u015bci oddechowej r\u00f3\u017cnego pochodzenia jest \u015brodkiem jak najbardziej zwyczajnym, a prosta antybiotykoterapia z powodu zapalenia p\u0142uc u osoby z nieodwracalnym uszkodzeniem o\u015brodkowego uk\u0142adu nerwowego mo\u017ce by\u0107 uznana za \u015brodek nadzwyczajny.<\/div>\n
      Kryterium podzia\u0142u, zdaniem moralist\u00f3w, odnosi si\u0119 bardziej do stanu zdrowia pacjenta i stopnia zaawansowania choroby, ni\u017c do rodzaju \u015brodka jako takiego; lekarze sk\u0142onni s\u0105 raczej uwa\u017ca\u0107, \u017ce r\u00f3\u017cnica polega na przeciwstawieniu \u015brodk\u00f3w zwyk\u0142ych i niezwyk\u0142ych w zale\u017cno\u015bci od stanu wiedzy medycznej.<\/div>\n
      Poj\u0119cia \u015brodk\u00f3w zwyczajnych i nadzwyczajnych pr\u00f3bowano zast\u0105pi\u0107 innymi terminami, jak np. „\u015brodki u\u017cyteczne” i „nieu\u017cyteczne”. Do tej pierwszej, zdaniem Gerarda Kelly, nale\u017ca\u0142yby wszystkie lekarstwa, zabiegi czy rodzaje opieki medycznej, kt\u00f3re oferuj\u0105 racjonaln\u0105 nadziej\u0119 uzyskania korzy\u015bci dla pacjenta i kt\u00f3re mog\u0105 mu by\u0107 dostarczone i zastosowane bez nadmiernych wydatk\u00f3w, cierpie\u0144 lub innych istotnych niedogodno\u015bci.<\/div>\n
      Kanadyjska Komisja Reformy Prawa wykorzysta\u0142a t\u0119 koncepcj\u0119 proponuj\u0105c nast\u0119puj\u0105cy zapis ustawowy: „Nie jest obowi\u0105zkiem lekarza kontynuowanie lub podejmowanie zabiegu lekarskiego, kiedy jest on z punktu widzenia terapeutycznego nieu\u017cyteczny w danych okoliczno\u015bciach i nie le\u017cy w najlepszym interesie osoby, kt\u00f3rej dotyczy”.<\/div>\n
      Paul Ramsey, protestancki etyk zwraca uwag\u0119, \u017ce „Problemy powinny by\u0107 rozwi\u0105zane, w ten lub inny spos\u00f3b, jako problemy pacjent\u00f3w, a nie jako problemy polityki spo\u0142ecznej z uwagi na niedostateczn\u0105 ilo\u015b\u0107 \u0142\u00f3\u017cek lub na inne trudno\u015bci w szpitalach”<\/em>10<\/span><\/div>\n
      W ostatecznym rozrachunku ci\u0119\u017car odpowiedzialno\u015bci zawsze b\u0119dzie jednak spoczywa\u0142 na lekarzu, kt\u00f3ry musi rozwa\u017cy\u0107 wszystkie „za i przeciw” we w\u0142asnym sumieniu.<\/div>\n
      Tylko lekarz mo\u017ce okre\u015bli\u0107 pocz\u0105tek procesu umierania i tylko on mo\u017ce oceni\u0107, czy istnieje uzasadniona nadzieja skutecznego ratowania \u017cycia chorego. Wymaga to skupienia ca\u0142ej uwagi na osobie konkretnego pacjenta.<\/div>\n
      Zdarza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce decyzj\u0119 o powstrzymaniu si\u0119 od leczenia chorego podejmowa\u0142 s\u0105d. W s\u0142ynnej w Stanach Zjednoczonych sprawie Sajkewicza zapad\u0142o orzeczenie o niecelowo\u015bci podejmowania zabiegu terapeutycznego. Chodzi\u0142o o pacjenta cierpi\u0105cego na g\u0142\u0119boki niedorozw\u00f3j umys\u0142owy, przebywaj\u0105cego od wczesnego dzieci\u0144stwa w domu opieki spo\u0142ecznej, kt\u00f3ry w wieku 68 lat zachorowa\u0142 na bia\u0142aczk\u0119. Zastosowanie chemioterapii stwarza\u0142o mu szans\u0119, obliczon\u0105 na 50-80%, przed\u0142u\u017cenia \u017cycia o 1 rok. Niepodj\u0119cie leczenia spowodowa\u0142oby natomiast \u015bmier\u0107 w przeci\u0105gu kilku tygodni.<\/div>\n
      S\u0105d najwy\u017cszy w Massachusets, do kt\u00f3rego zwr\u00f3cono si\u0119 o ocen\u0119 celowo\u015bci tej interwencji uzna\u0142 j\u0105 za bezcelow\u0105, wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce jej przeprowadzenie spowoduje szczeg\u00f3lnie intensywne cierpienia, zwa\u017cywszy na fakt, \u017ce nie mo\u017cna by\u0142o oczekiwa\u0107 wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania, ani zrozumienia przez pacjenta podejmowanych zabieg\u00f3w. S\u0105d stwierdzi\u0142 mi\u0119dzy innymi: „Etyka medyczna wzbrania si\u0119 przed zastosowaniem nadzwyczajnych \u015brodk\u00f3w przed\u0142u\u017cania \u017cycia, kiedy staje si\u0119 oczywiste, \u017ce nie ma nadziei na wyzdrowienie pacjenta. Wyzdrowienie nie mo\u017ce by\u0107 definiowane jedynie przez zdolno\u015b\u0107 pozostania \u017cyj\u0105cym. Musi ono oznacza\u0107 \u017cycie bez niemo\u017cliwych do stolerowania cierpie\u0144”.<\/div>\n
      Mo\u017cna mie\u0107 jednak w\u0105tpliwo\u015bci, czy o decyzji zaniechania leczenia zadecydowa\u0142a wi\u0105\u017c\u0105ca si\u0119 z nim niew\u0105tpliwie „intensywno\u015b\u0107 cierpie\u0144”, czy mo\u017ce raczej stan psychiczny pacjenta cierpi\u0105cego na g\u0142\u0119boki niedorozw\u00f3j umys\u0142owy.<\/div>\n
      Istnieje przypuszczenie, \u017ce s\u0105d z\u0142ama\u0142 w tym wypadku fundamentaln\u0105 zasad\u0119 poszanowania ka\u017cdego ludzkiego \u017cycia.<\/div>\n
      Obowi\u0105zuj\u0105cy polskich lekarzy Kodeks Etyki Lekarskiej stwierdza: „Lekarz powinien do\u0142o\u017cy\u0107 wszelkich stara\u0144, aby zapewni\u0107 choremu humanitarn\u0105 opiek\u0119 terminaln\u0105 i godne warunki umierania. Lekarz winien do ko\u0144ca \u0142agodzi\u0107 cierpienia chorych w stanach terminalnych i utrzymywa\u0107, w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci, jako\u015b\u0107 ko\u0144cz\u0105cego si\u0119 \u017cycia.<\/em><\/div>\n
      Lekarzowi nie wolno stosowa\u0107 eutanazji.<\/em><\/div>\n
      W stanach terminalnych lekarz nie ma obowi\u0105zku podejmowania i prowadzenia reanimacji lub uporczywej terapii i stosowania \u015brodk\u00f3w nadzwyczajnych.<\/em><\/div>\n
      Decyzja o zaprzestaniu reanimacji nale\u017cy do lekarza i jest zwi\u0105zana z ocen\u0105 szans leczniczych”<\/em>.11<\/span><\/div>\n
      Ks. Stanis\u0142aw Olejnik w pracy Etyka Lekarska omawiaj\u0105c Kodeks Etyki Lekarskiej odkrywa g\u0142\u0119boko chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 tre\u015b\u0107 jego zapis\u00f3w. Podpowiada te\u017c praktyczne sposoby wype\u0142nienia powinno\u015bci, kt\u00f3re kodeks nak\u0142ada na lekarzy. Pisze mi\u0119dzy innymi: „Lekarz powinien \u201dby\u0107\u201d jako\u015b z chorym do ko\u0144ca, nie pozbawia\u0107 go swej opieki, nie przesuwa\u0107 go na margines swej troski, nie traktowa\u0107 go tak, jak si\u0119 traktuje niepotrzebny, zu\u017cyty sprz\u0119t szpitalny czy domowy. Gdy ju\u017c okazuje si\u0119 niemo\u017cliwe leczenie chorego znajduj\u0105cego si\u0119 w stanie agonalnym, pozostaje lekarzowi nie\u015b\u0107 temu choremu ulg\u0119 przez \u015brodki u\u015bmierzaj\u0105ce b\u00f3l oraz pomoc psychiczn\u0105. Nawet bardzo zapracowany lekarz nie mo\u017ce zaniedba\u0107 w odwiedzinach ko\u0144cz\u0105cego swe \u017cycie na jego oddziale pacjenta. Dotyczy to szczeg\u00f3lnie pacjent\u00f3w nie maj\u0105cych os\u00f3b sobie bliskich, kt\u00f3rzy by o nich pami\u0119tali i towarzyszyli im, w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci, w ostatniej drodze \u017cycia. Dotyczy to te\u017c os\u00f3b poddanych tak zwanej intensywnej terapii.[…] lekarz powinien pom\u00f3c pacjentowi \u2013 nawet przy zastosowaniu szczeg\u00f3lnych \u015brodk\u00f3w medycznych – po\u017cegna\u0107 si\u0119 z najbli\u017cszymi mu osobami, wyrazi\u0107 \u015bwiadomie ostatni\u0105 wol\u0119, a w przypadku cz\u0142owieka wierz\u0105cego, przyj\u0105\u0107 duchownego i jego pomoc religijn\u0105”<\/em>.12<\/span><\/div>\n
      Ukoronowaniem nauczania Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego o warto\u015bci ludzkiego \u017cycia i obowi\u0105zku chronienia jego godno\u015bci jest encyklika Papie\u017ca Jana Paw\u0142a II, Evangelium Vitae.<\/div>\n
      W tej „dobrej nowinie” o \u017cyciu wiele uwagi po\u015bwi\u0119ca Papie\u017c umieraniu i \u015bmierci.<\/div>\n
      „\u015amier\u0107 nale\u017cy do \u017cycia. […] Pomaga\u0107 osobie w umieraniu oznacza pomaga\u0107 jej w prze\u017cyciu \u015bmierci jako ostatniego do\u015bwiadczenia \u017cycia”.<\/em>13<\/span><\/div>\n
      W Encyklice Evangelium Vitae czytamy o eutanazji mi\u0119dzy innymi takie jeszcze s\u0142owa: „[…] Zdumiewaj\u0105c\u0105 aktualno\u015b\u0107 maj\u0105 s\u0142owa \u015bw. Augustyna: „Nigdy nie wolno zabi\u0107 drugiego cz\u0142owieka: nawet gdyby sam tego chcia\u0142, gdyby wr\u0119cz o to prosi\u0142 i stoj\u0105c na granicy mi\u0119dzy \u017cyciem i \u015bmierci\u0105 b\u0142aga\u0142, by pom\u00f3c mu w uwolnieniu duszy, kt\u00f3ra zmaga si\u0119 z wi\u0119zami cia\u0142a i pragnie si\u0119 z nich wyrwa\u0107; nie wolno nawet w\u00f3wczas, gdy chory nie jest ju\u017c w stanie \u017cy\u0107”. Tak\u017ce w przypadku, gdy motywem eutanazji nie jest egoistyczna odmowa ponoszenia trud\u00f3w zwi\u0105zanych z egzystencj\u0105 osoby cierpi\u0105cej, trzeba eutanazj\u0119 okre\u015bli\u0107 mianem fa\u0142szywej lito\u015bci, a nawet uzna\u0107 j\u0105 za niepokoj\u0105ce „wynaturzenie”: prawdziwe „wsp\u00f3\u0142czucie” bowiem sk\u0142ania do solidarno\u015bci z cudzym b\u00f3lem, a nie do zabicia osoby, kt\u00f3rej cierpienia nie potrafi si\u0119 znie\u015b\u0107. Czyn eutanazji zatem wydaje si\u0119 tym wi\u0119kszym wynaturzeniem, gdy zostaje dokonany przez tych, kt\u00f3rzy \u2014 jak na przyk\u0142ad krewni chorego \u2014 powinni opiekowa\u0107 si\u0119 nim cierpliwie i z mi\u0142o\u015bci\u0105, albo te\u017c przez tych, kt\u00f3rzy \u2014 jak lekarze \u2014 ze wzgl\u0119du na natur\u0119 swojego zawodu powinni leczy\u0107 chorego nawet w ko\u0144cowych i najci\u0119\u017cszych stadiach choroby.<\/em><\/div>\n
      […] Pro\u015bba, jaka wyp\u0142ywa z serca cz\u0142owieka w chwili ostatecznego zmagania z cierpieniem i \u015bmierci\u0105, zw\u0142aszcza w\u00f3wczas, gdy doznaje on pokusy pogr\u0105\u017cenia si\u0119 w rozpaczy i jakby unicestwia si\u0119 w niej, to przede wszystkim pro\u015bba o obecno\u015b\u0107, o solidarno\u015b\u0107 i o wsparcie w godzinie pr\u00f3by. Jest to pro\u015bba o pomoc w zachowaniu nadziei, gdy wszystkie ludzkie nadzieje zawodz\u0105.<\/em><\/div>\n
      […] We wsp\u00f3\u0142czesnej medycynie coraz wi\u0119ksze znaczenie zyskuj\u0105 tak zwane \u201eterapie paliatywne\u201d, kt\u00f3rych celem jest z\u0142agodzenie cierpienia w ko\u0144cowym stadium choroby i zapewnienie pacjentowi potrzebnego mu ludzkiego wsparcia.<\/em><\/div>\n
      […] Ju\u017c Pius XII stwierdzi\u0142, \u017ce jest dozwolone u\u015bmierzanie b\u00f3lu za pomoc\u0105 narkotyk\u00f3w, nawet gdy w konsekwencji prowadzi to do ograniczenia \u015bwiadomo\u015bci i skr\u00f3cenia \u017cycia, je\u017celi nie istniej\u0105 inne \u015brodki i je\u015bli w danych okoliczno\u015bciach nie przeszkadza to wype\u0142nieniu innych powinno\u015bci religijnych i moralnych. W takim przypadku bowiem nie pragnie si\u0119 \u015bmierci i nie d\u0105\u017cy do niej, cho\u0107 z uzasadnionych przyczyn dopuszcza si\u0119 ryzyko \u015bmierci: pragnie si\u0119 jedynie skutecznie z\u0142agodzi\u0107 b\u00f3l, stosuj\u0105c \u015brodki przeciwb\u00f3lowe udost\u0119pnione przez medycyn\u0119. Niemniej jednak nie nale\u017cy pozbawia\u0107 umieraj\u0105cego \u015bwiadomo\u015bci bez powa\u017cnych przyczyn. […] W obliczu zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 \u015bmierci ludzie powinni by\u0107 w stanie wype\u0142ni\u0107 swoje obowi\u0105zki moralne i rodzinne, zw\u0142aszcza za\u015b powinni mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 w pe\u0142ni \u015bwiadomego przygotowania si\u0119 na ostateczne spotkanie z Bogiem”<\/em>.14<\/span><\/div>\n
      Na zako\u0144czenie pragn\u0119 raz jeszcze przytoczy\u0107 zdanie, kt\u00f3re w przedstawionych rozwa\u017caniach uwa\u017cam za najistotniejsze: „Przez eutanazj\u0119 w \u015bcis\u0142ym i w\u0142a\u015bciwym sensie nale\u017cy rozumie\u0107 czyn lub zaniedbanie, kt\u00f3re ze swej natury lub w intencji dzia\u0142aj\u0105cego powoduje \u015bmier\u0107 w celu usuni\u0119cia wszelkiego cierpienia.<\/em><\/div>\n
      Eutanazj\u0119 nale\u017cy zatem rozpatrywa\u0107 w kontek\u015bcie intencji oraz zastosowanych metod”<\/em>.15<\/span><\/div>\n
      Przedstawione w referacie pogl\u0105dy filozof\u00f3w – moralist\u00f3w, do\u015bwiadczenia lekarzy – praktyk\u00f3w, a nawet nauczanie kolejnych Papie\u017cy nie rozwiej\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci, jakie w prawym sumieniu powstaj\u0105 zawsze, gdy stajemy bezradni wobec cierpienia i nieuchronno\u015bci \u015bmierci powierzonego naszej trosce cz\u0142owieka.<\/div>\n
      Rozstrzyganie tych w\u0105tpliwo\u015bci jest jednocze\u015bnie obowi\u0105zkiem i przywilejem lekarza.<\/div>\n
      Mam nadziej\u0119, \u017ce zaprezentowana praca pomo\u017ce temu obowi\u0105zkowi sprosta\u0107.<\/div>\n
      „Gdy za\u015b ziemskie \u017cycie cz\u0142owieka zbli\u017ca si\u0119 ku ko\u0144cowi, jest jeszcze mi\u0142o\u015b\u0107<\/strong>, kt\u00f3ra pozwala znale\u017a\u0107 najw\u0142a\u015bciwsze sposoby, aby zapewni\u0107 osobom starszym, zw\u0142aszcza gdy nie s\u0105 ju\u017c samodzielne, oraz chorym w tak zwanej ostatniej fazie \u017cycia pomoc prawdziwie humanitarn\u0105 i nale\u017cycie zaspokoi\u0107 ich potrzeby, a przede wszystkim z\u0142agodzi\u0107 ich l\u0119ki i poczucie osamotnienia.”<\/em>16<\/span><\/div>\n

      \n<\/span><\/div>\n

      Referat wyg\u0142oszony na konferencji Katolickiego Stowarzyszenia Lekarzy Polskich na Jasnej G\u00f3rze 25 maja 2002 roku, opublikowany w ksi\u0105\u017cce wydawnictwa ITKM „Lekarze o Eutanazji”.
      \n1 Elizabeth Kubler \u2013 Ross, Rozmowy o \u015bmierci i umieraniu, Warszawa 1979.
      \n2 Encyklopedia PWN \u00a9 Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
      \n3 Encyklopedia Popularna PWN, wydanie 25, 1995 r.
      \n4 Barbara Pietkiewicz, Wykl\u0119te s\u0142owo Eutanazja, Polityka nr 46, 11 listopada 2000 r.
      \n5 Jan Pawe\u0142 II, Evangelium Vitae, Rzym 1995 r.
      \n6 Barbara Pietkiewicz, Wykl\u0119te s\u0142owo Eutanazja, Polityka nr 46, 11 listopada 2000 r.
      \n7 Przem\u00f3wienie do Mi\u0119dzynarodowego Zgromadzenia lekarzy i chirurg\u00f3w, 24 lutego 1957 r.: AAS 49 (1957)
      \n8 Przem\u00f3wienie do Mi\u0119dzynarodowego Kolegium Chirurg\u00f3w, 1 czerwca 1972 r.: AAS 64 (1972).
      \n9 KONGR. NAUKI WIARY, Dekl. o eutanazji Iura et bona (5 maja 1980), II: AAS 72 (1980)
      \n10 Paul Ramsey, Pacjent jest osob\u0105, Warszawa 1977
      \n11 Kodeks Etyki Lekarskiej, tekst jednolity ze zmianami uchwalonymi przez III Krajowy Zjazd Lekarzy, Warszawa 12-14 grudnia 1993, Oficyna Wydawnicza Naczelnej Izby Lekarskiej, Warszawa, listopad 1994 r.
      \n12 Ks. Stanis\u0142aw Olejnik, Etyka Lekarska, wydanie II, Wydawnictwo Unia, Katowice 1995 r.
      \n13 Papieska Rada ds. duszpasterstwa s\u0142u\u017cby zdrowia, Karta Pracownik\u00f3w S\u0142u\u017cby Zdrowia, Watykan 1995 r.
      \n14 Jan Pawe\u0142 II, Evangelium Vitae, Rzym 1995 r.
      \n15 Jan Pawe\u0142 II, Evangelium Vitae, Rzym 1995 r.
      \n16 Jan Pawe\u0142 II, Evangelium Vitae, Rzym 1995 r.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Anna Gr\u0119ziak, Prezes ZG Katolickiego Stowarzyszenia Lekarzy Polskich Post\u0119p w medycynie, a szczeg\u00f3lnie rozw\u00f3j technik resuscytacyjnych stawia przed lekarzami dwa podstawowe pytania: kiedy nast\u0119puje \u015bmier\u0107 cz\u0142owieka i czy istnieje obowi\u0105zek stosowania wszystkich znanych medycynie \u015brodk\u00f3w, by \u017cycie cz\u0142owieka podtrzymywa\u0107 i … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":64,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-110","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/110","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=110"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/110\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":133,"href":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/110\/revisions\/133"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/64"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/annagreziak.waw.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=110"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}